Thắp sáng ký ức: Về Hội An tìm lại sắc màu lồng đèn thủ công

Đến Hội An, du khách chắc chắn sẽ không khỏi trầm trồ trước vẻ đẹp vừa hoài niệm vừa lãng mạn trên từng con phố cổ của những chiếc đèn lồng.

Nghề chế tác thủ công này không chỉ đơn thuần là sinh kế lâu đời của người dân xứ Quảng, mà đã trở thành di sản văn hóa phi vật thể vô giá, gói gọn sự khéo lếu, tỉ mẩn và nét đẹp tinh thần của con người nơi đây.

• Điểm đặc trưng Lồng đèn được làm thủ công, có nhiều hình dáng, màu sắc và hoa văn khác nhau
• Chất liệu Khung tre kết hợp với vải lụa hoặc các chất liệu truyền thống
• Giá trị văn hóa Lồng đèn là một hình ảnh đặc trưng trong không gian văn hóa và đời sống phố cổ Hội An

Hành trình khám phá làng nghề đèn lồng Hội An truyền thống

Đèn lồng Hội An có được như ngày hôm nay không thể không nhắc đến nghệ nhân Huỳnh Văn Ba - người được mệnh danh là “che đẻ” của đèn lồng gấp gọn. Dù năm nay đã ngoài 90 tuổi, ông Ba vẫn có thể tự tay chế tác nhưng chiếc đèn lồng tinh xảo, rực rỡ sắc màu.

Quy trình để tạo nên một chiếc đèn lồng Hội An hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua những công đoạn chính hết sức khắt khe và công phu.

Bước 1: Tuyển chọn tre và chế tác khung xương

Vật liệu cốt lõi là loại tre già, đặc ruột. Tre được chẻ thành từng nan nhỏ và ngâm trong nước muối hoặc bùn lầy từ 10 đến 15 ngày để triệt tiêu hoàn toàn lượng đường tự nhiên, chống mối mọt và hạn chế co ngót.

Sau khi phơi khô, nghệ nhân hơ lửa để uốn cong nan tre theo các hình dáng đặc trưng (củ tỏi, quả bí, bánh ú, đĩa bay). Các nan được ráp lại, cố định bằng dây dù hoặc dây thép mảnh, tạo thành một khung xương vững chắc.

Bước 2: Xử lý mộc và tạo khớp gập

Hai đầu chuôi của đèn lồng thường được tiện từ gỗ mít hoặc gỗ xoan, chạm trổ hoa văn sắc nét và đánh bóng kỹ lưỡng.

Nghệ nhân lắp đặt một trục nan và chốt nêm bằng gỗ bên trong. Thiết kế này hoạt động như nan ô, giúp chiếc đèn có thể bung mở căng tròn khi sử dụng và xếp gập lại hoàn toàn phẳng phiu để dễ dàng vận chuyển mà không làm gãy khung.

Bước 3: Lựa chọn và cắt may áo đèn

Chất liệu bọc ngoài thường là lụa tơ tằm (đặc biệt là lụa Hà Đông) vì có độ dai, bắt sáng xuất sắc và tạo ra ánh sáng mờ ảo, ấm áp.

Tấm lụa được đo đạc tỉ mỉ và cắt thành từng múi nhỏ tương ứng với khoảng cách và độ cong của các nan tre. Đường cắt phải dôi dư khoảng 1-2mm để chừa mép dán.

Bước 4: Căng lụa lên khung

Nghệ nhân phết một lớp keo dán chuyên dụng lên bề mặt các nan tre, sau đó miết chặt từng múi lụa lên khung.

Thao tác này đòi hỏi sự cảm nhận lực tay cực tốt: vải phải được kéo đủ căng để bề mặt phẳng lỳ, không chùng nhăn khi thời tiết thay đổi, nhưng không được quá mạnh khiến khung bị méo. Phần lụa thừa ở mép nan được dùng dao lam gọt sạch sẽ.

Bước 5: Vẽ họa tiết nghệ thuật

Trên nền lụa đã căng, thợ vẽ sử dụng cọ và màu acrylic hoặc phẩm nhuộm tự nhiên để phác họa trực tiếp.

Các hoa văn mang đậm tính biểu tượng như bộ tứ quý (Tùng, Cúc, Trúc, Mai), phong cảnh phố cổ, hoa sen hoặc thư pháp chữ Hán. Đèn sau khi vẽ được phơi trong bóng râm để màu tiệp vào lụa và khô tự nhiên.

Bước 6: Lắp ráp phụ kiện và kiểm định

Công đoạn cuối cùng là gắn khuy treo bện bằng lụa và dán tua rua (đuôi đèn) vào chuôi dưới. Dây tua rua phải được chải mượt, không xơ rối, cắt bằng đầu và có màu sắc đồng bộ với thân áo đèn.

Người thợ sẽ đóng mở đèn nhiều lần để kiểm tra độ trơn tru của khớp mộc, độ cân bằng khi treo và khả năng xuyên sáng trước khi đưa ra thị trường.

So sánh nét khác biệt giữa đèn lồng Hội An, Trung Quốc và Nhật Bản

Mặc dù có nguồn gốc giao thoa từ thời thương cảng sầm uất thế kỷ 16 - 17, đèn lồng Hội An đã định hình cho mình một bản sắc hoàn toàn riêng biệt khi đặt cạnh hai nét "văn hóa đèn lồng" lớn của Châu Á là Trung Quốc và Nhật Bản.

Giá trị di sản sống của đèn lồng Hội An giữa lòng phố cổ

Khác với đèn lồng Trung Quốc mang sắc thái uy nghiêm, náo nhiệt của lễ hội; đèn lồng Nhật Bản hướng tới sự tối giản, thiền định; thì đèn lồng Hội An lại gợi lên sự ấm áp, mộc mạc và mềm mại. Chất liệu lụa tơ tằm khi phản chiếu ánh đèn tạo ra quầng sáng dịu nhẹ, lung linh mà không chói mắt.

Trải qua hàng trăm năm biến động lịch sử, nghề làm đèn lồng Hội An không những không bị mai một mà vẫn sống động trong từng hơi thở của phố cổ. Ánh sáng từ những chiếc đèn lồng Hội An bằng lụa chính là gạch nối giữa quá khứ thương cảng rực rỡ và một Hội An hiện đại, giàu bản sắc văn hóa.

Gợi ý các địa chỉ xưởng làm đèn lồng Hội An uy tín & workshop trải nghiệm

Nếu bạn muốn tự tay chế tác hoặc mua những chiếc đèn lồng Hội An chuẩn chất lượng truyền thống, hãy tham khảo các địa chỉ dưới đây:

1. Lantern Making Class With Lynn

• Địa chỉ: 57 Đào Duy Từ, Hội An, Quảng Nam.
• Điểm nổi bật: Lớp học chế tác đèn lồng Hội An rất phổ biến với du khách quốc tế và gia đình. Không gian ấm cúng, hướng dẫn viên nhiệt tình, giao tiếp tiếng Anh tốt. Cung cấp hai gói học linh hoạt: gói nhanh (khoảng 45 phút) và gói chuyên sâu (khoảng 90 phút).

2. Happy Smile Lantern

• Địa chỉ: 62 Đường Bạch Đằng, Hội An, Quảng Nam (trong khuôn viên Bảo tàng Văn hóa Dân gian Hội An).
• Điểm nổi bật: Rất thích hợp cho gia đình có trẻ nhỏ muốn học làm đèn lồng Hội An. Người hướng dẫn kiên nhẫn, quy trình đơn giản hóa giúp học viên dễ dàng tạo ra thành phẩm thu nhỏ (khoảng 20cm) có thể gập gọn mang về.

3. Hằng Dũng Lantern Making & Painting Class

• Địa chỉ: 51 Đường Nguyễn Thái Học, Hội An, Quảng Nam.
• Điểm nổi bật: Kết hợp giữa việc dán lụa tạo dáng đèn lồng Hội An và vẽ trang trí/thư pháp sáng tạo lên mặt đèn theo sở thích cá nhân.

4. The Lantern Lady

• Địa chỉ: 3/6 Đường Phan Bội Châu, Hội An, Quảng Nam.
• Điểm nổi bật: Workshop tổ chức theo phong cách gần gũi, vừa học làm đèn lồng Hội An vừa trò chuyện chia sẻ về lịch sử văn hóa địa phương.

5. Cơ sở sản xuất đèn lồng Hà Linh

• Địa chỉ: 72 Trần Nhân Tông, Hội An, Quảng Nam.
• Điểm nổi bật: Một trong những thương hiệu làm đèn lồng Hội An quy mô lớn và lâu đời bậc nhất (thành lập từ năm 1999). Nơi đây tập trung nhiều nghệ nhân lành nghề, thích hợp cho du khách muốn tận mắt chứng kiến quy trình sản xuất quy mô từ khâu chẻ tre, ngâm mặn đến dán lụa hoàn thiện.

Du khách có thể ngắm đèn lồng đẹp nhất trên tuyến đường quanh sông Hoài trong khu phố cổ như Trần Phú, Nguyễn Thái Học, Lê Lợi, Nguyễn Thị Minh Khai, Bạch Đằng... Thời điểm đẹp nhất là từ 18 giờ, đèn lồng được thắp sáng khắp nơi, thay thế cho ánh đèn điện hàng ngày, tạo nên không gian độc đáo để người dân phố Hội trình diễn nghệ thuật đèn lồng.